การดูแลผู้ป่วยที่บ้านอย่างถูกวิธี คือการช่วยให้ผู้ป่วยได้รับการดูแลต่อเนื่องในสภาพแวดล้อมที่คุ้นเคย โดยครอบครัวปฏิบัติตามแผนการรักษา ป้องกันอุบัติเหตุและการติดเชื้อ สังเกตอาการเปลี่ยนแปลง และประสานงานกับบุคลากรสาธารณสุข การวางแผนอย่างเป็นระบบมีความสำคัญ เพราะองค์การอนามัยโลกระบุว่าการหกล้มเป็นสาเหตุสำคัญของการบาดเจ็บทั่วโลก โดยมีผู้เสียชีวิตจากการหกล้มประมาณ 684,000 คนต่อปี และผู้สูงอายุเป็นกลุ่มเสี่ยงสูง คู่มือนี้จึงครอบคลุมการเตรียมบ้าน การดูแลกิจวัตรประจำวัน การใช้ยา โภชนาการ การป้องกันแผลกดทับ การฟื้นฟู และสัญญาณที่ต้องรีบขอความช่วยเหลือ

การดูแลผู้ป่วยที่บ้านอย่างถูกวิธี: หลักการและการวางแผน

การดูแลที่บ้านไม่ได้หมายถึงการทำหน้าที่แทนแพทย์หรือพยาบาล แต่เป็นการดูแลประจำวันตามแผนที่ทีมรักษากำหนด พร้อมบันทึกข้อมูลและแจ้งความผิดปกติ แนวทางขององค์การอนามัยโลกเกี่ยวกับการดูแลแบบบูรณาการสำหรับผู้สูงอายุเน้นการประเมินความสามารถ ความต้องการ และเป้าหมายของแต่ละคน เพื่อให้การดูแลเหมาะกับบุคคล ไม่ใช่ใช้วิธีเดียวกับผู้ป่วยทุกคน

ก่อนเริ่มดูแล ควรขอให้ทีมรักษาอธิบายโรค เป้าหมายการรักษา ข้อจำกัดในการเคลื่อนไหว วิธีใช้ยา อาหารที่เหมาะสม การดูแลอุปกรณ์ และช่องทางติดต่อเมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน หากผู้ป่วยมีหลายโรคหรือใช้ยาหลายชนิด ควรนำรายชื่อยาและประวัติแพ้ยาไปทบทวนกับแพทย์หรือเภสัชกรเป็นระยะ

ประเมินผู้ป่วยและกำหนดเป้าหมายร่วมกัน

การประเมินควรครอบคลุมอาการและโรคประจำตัว ความสามารถในการกิน อาบน้ำ แต่งตัว เข้าห้องน้ำ และเดิน รวมถึงความจำ อารมณ์ การมองเห็น การได้ยิน และความเสี่ยงต่อการหกล้ม ให้ผู้ป่วยมีส่วนร่วมในการตั้งเป้าหมาย เช่น เดินไปห้องน้ำได้อย่างปลอดภัย หรือรับประทานอาหารได้เพียงพอ โดยกำหนดเป้าหมายที่ทำได้จริงและทบทวนเมื่ออาการเปลี่ยนแปลง

จัดทำแผนประจำวันและสมุดบันทึก

แผนประจำวันควรระบุเวลาให้ยา อาหารและน้ำ การขับถ่าย การทำแผล การออกกำลังตามคำแนะนำ และเวลาพัก สมุดบันทึกอาจรวมอุณหภูมิ ความดันโลหิต ระดับน้ำตาล หรือค่าความอิ่มตัวของออกซิเจน เฉพาะเมื่อทีมรักษาแนะนำให้วัด พร้อมบันทึกอาการผิดปกติและคำถามที่จะสอบถามในการนัดครั้งต่อไป

การจัดบ้านให้ปลอดภัยและป้องกันการติดเชื้อ

บ้านที่ปลอดภัยช่วยลดอุบัติเหตุและทำให้ผู้ป่วยทำกิจวัตรได้ตามความสามารถของตนเอง องค์การอนามัยโลกระบุว่าการหกล้มก่อให้เกิดการบาดเจ็บรุนแรงได้ โดยเฉพาะในผู้สูงอายุ จึงควรแก้จุดเสี่ยงก่อนเกิดเหตุ ไม่รอให้ผู้ป่วยหกล้มแล้วจึงปรับสภาพแวดล้อม

ลดความเสี่ยงหกล้มและจัดทางเดิน

เก็บสายไฟ พรมลื่น และสิ่งกีดขวางออกจากทางเดิน จัดแสงสว่างให้เพียงพอ โดยเฉพาะเส้นทางไปห้องน้ำ ติดราวจับในบริเวณที่จำเป็น และวางของใช้ประจำให้อยู่ในระยะเอื้อมถึง ใช้รองเท้าหุ้มส้นที่พอดีและพื้นไม่ลื่น หากผู้ป่วยต้องใช้อุปกรณ์ช่วยเดิน ควรให้ผู้เชี่ยวชาญสอนวิธีปรับและใช้อย่างถูกต้อง

สุขอนามัยมือและการดูแลอุปกรณ์

ล้างมือก่อนและหลังสัมผัสผู้ป่วย ก่อนเตรียมอาหาร หลังเข้าห้องน้ำ และหลังสัมผัสสารคัดหลั่ง หากมือไม่เปื้อนชัดเจน สามารถใช้ผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดมือที่มีแอลกอฮอล์ตามคำแนะนำบนฉลากได้ หากมือสกปรกให้ล้างด้วยสบู่และน้ำ อุปกรณ์ที่ใช้ร่วมกัน เช่น เครื่องวัดอุณหภูมิหรืออุปกรณ์ช่วยเคลื่อนย้าย ควรทำความสะอาดตามคำแนะนำของผู้ผลิตและทีมรักษา

แยกผ้าและอุปกรณ์ที่เปื้อนเลือดหรือสารคัดหลั่งออกจากของใช้ทั่วไป สวมถุงมือเมื่อมีโอกาสสัมผัสสิ่งปนเปื้อน และล้างมือหลังถอดถุงมือ ถุงมือไม่ทดแทนการล้างมือ และไม่ควรใช้ซ้ำหากเป็นชนิดใช้ครั้งเดียว

การดูแลกิจวัตรประจำวัน ยา และโภชนาการ

กิจวัตรที่เหมาะสมช่วยคงความเป็นอิสระและลดภาวะแทรกซ้อน ผู้ดูแลควรช่วยเท่าที่จำเป็น เปิดโอกาสให้ผู้ป่วยทำส่วนที่ยังทำได้ และเคารพความเป็นส่วนตัว การเปลี่ยนแปลงด้านความอยากอาหาร การกลืน การขับถ่าย หรือความรู้สึกตัว อาจเป็นข้อมูลสำคัญที่ควรแจ้งทีมรักษา

ใช้ยาอย่างเป็นระบบ

จัดทำรายการยาที่ใช้อยู่ทั้งหมด รวมยาตามแพทย์สั่ง ยาซื้อใช้เอง วิตามิน และสมุนไพร จดชื่อยา ขนาด เวลาใช้ และเหตุผลที่ใช้ เก็บยาในบรรจุภัณฑ์เดิมหรือภาชนะจัดยาที่เหมาะสม โดยคำนึงถึงความชื้น ความร้อน และข้อกำหนดบนฉลาก ห้ามปรับขนาดยา หยุดยา บดยา หรือแบ่งยาเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร เพราะยาบางชนิดห้ามบดหรือมีรูปแบบการออกฤทธิ์เฉพาะ

หากลืมให้ยา อาเจียนหลังรับยา หรือสงสัยว่าได้รับยาเกินขนาด ให้ตรวจสอบคำแนะนำเฉพาะของยานั้นและติดต่อบุคลากรทางการแพทย์ อย่าให้ยาซ้ำหรือชดเชยเป็นสองเท่าโดยคาดเดา

อาหาร น้ำ และการกลืน

จัดอาหารให้สอดคล้องกับโรคและข้อจำกัดที่ทีมรักษากำหนด เช่น โรคไต เบาหวาน หรือภาวะหัวใจล้มเหลว ไม่ควรจำกัดน้ำหรือเกลือเองโดยไม่มีคำแนะนำ หากผู้ป่วยไอ สำลัก เสียงเปลี่ยน หรือหายใจลำบากระหว่างกิน ควรหยุดป้อนและแจ้งทีมรักษา เพราะอาจมีปัญหาการกลืน การปรับเนื้ออาหารหรือท่ารับประทานควรทำตามคำแนะนำของแพทย์หรือนักแก้ไขการพูด

การขับถ่ายและสุขอนามัยส่วนบุคคล

จัดทางไปห้องน้ำให้สะดวกและมีผู้ช่วยตามระดับความสามารถ ดูแลผิวหนังให้สะอาดและแห้ง โดยเฉพาะหลังขับถ่าย หากท้องผูกหรือปัสสาวะผิดปกติ ให้สังเกตความถี่ ลักษณะ และอาการร่วม เช่น ปวดท้อง ไข้ หรือปัสสาวะแสบขัด แล้วแจ้งทีมรักษา ไม่ควรใช้ยาระบายหรือสวนอุจจาระเป็นประจำโดยไม่ได้รับคำแนะนำ

การป้องกันแผลกดทับและส่งเสริมการฟื้นตัว

ผู้ที่เคลื่อนไหวได้น้อยมีความเสี่ยงต่อผิวหนังถูกกดทับและการสูญเสียกำลังกล้ามเนื้อ การดูแลจึงควรผสานการเปลี่ยนท่า การตรวจผิวหนัง โภชนาการ และการเคลื่อนไหวที่เหมาะสม ทั้งนี้ ตารางการพลิกตัวและการฟื้นฟูควรปรับตามสภาพผู้ป่วย ไม่ใช้กำหนดเวลาเดียวกันกับทุกคน

ตรวจผิวหนังและลดแรงกด

ตรวจผิวหนังบริเวณปุ่มกระดูก เช่น ส้นเท้า สะโพก ก้นกบ และข้อศอก หากพบรอยแดงที่ไม่จางเมื่อกด ผิวพอง แผลเปิด หรือสีผิวเปลี่ยน ให้แจ้งบุคลากรทางการแพทย์ หลีกเลี่ยงการนวดบริเวณที่แดงหรือกดเจ็บ ช่วยเปลี่ยนท่าตามแผนที่เหมาะกับผู้ป่วย ใช้หมอนหรืออุปกรณ์ลดแรงกดตามคำแนะนำ และรักษาผิวให้สะอาดแห้งโดยไม่ถูแรง

เคลื่อนไหวและฟื้นฟูอย่างปลอดภัย

เริ่มจากกิจกรรมตามกำลังและแผนของนักกายภาพบำบัดหรือทีมรักษา เช่น ขยับข้อบนเตียง ลุกนั่ง ยืน หรือเดินโดยมีผู้ช่วย ไม่ฝืนทำเมื่อเจ็บหน้าอก หอบมาก เวียนศีรษะ หรืออ่อนแรงผิดปกติ การลุกจากเตียงควรทำเป็นขั้นตอน ให้ผู้ป่วยนั่งพักและประเมินอาการก่อนยืน เพื่อลดโอกาสหน้ามืดและหกล้ม

สนับสนุนสุขภาพจิตและการสื่อสาร

การเจ็บป่วยและการพึ่งพาผู้อื่นอาจทำให้เกิดความเครียด เศร้า หรือกังวล พูดคุยด้วยท่าทีเคารพ ให้ผู้ป่วยเลือกเรื่องที่ยังตัดสินใจได้ และจัดเวลาให้พบปะคนใกล้ชิดตามความเหมาะสม หากมีอารมณ์เศร้าต่อเนื่อง ไม่สนใจสิ่งที่เคยชอบ สับสนเฉียบพลัน หรือพูดถึงการทำร้ายตนเอง ควรปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์โดยเร็ว

สัญญาณอันตรายและการขอความช่วยเหลือ

ผู้ดูแลควรรู้ว่าอาการใดต้องโทรขอความช่วยเหลือฉุกเฉิน และอาการใดควรติดต่อทีมรักษาในวันเดียวกัน ให้ยึดคำแนะนำเฉพาะโรคและแผนฉุกเฉินที่ได้รับ เพราะผู้ป่วยแต่ละคนอาจมีเกณฑ์เฝ้าระวังต่างกัน

อาการที่ควรขอความช่วยเหลือฉุกเฉินทันที

• หายใจลำบากรุนแรง หมดสติ ชัก หรือปลุกไม่ตื่น
• เจ็บหรือแน่นหน้าอกเฉียบพลัน หรือมีอาการอ่อนแรงครึ่งซีก พูดไม่ชัด และหน้าเบี้ยวเกิดขึ้นทันที
• เลือดออกมาก อุบัติเหตุรุนแรง หรือสำลักจนหายใจไม่ได้
• มีอาการแพ้ยารุนแรง เช่น หน้าหรือลิ้นบวม หายใจติดขัด หรือหมดสติ

ในประเทศไทย หากสงสัยเหตุฉุกเฉินทางการแพทย์ ให้โทรสายด่วนการแพทย์ฉุกเฉิน ๑๖๖๙ และแจ้งตำแหน่ง อาการ เวลาที่เริ่มเป็น และโรคหรือยาสำคัญของผู้ป่วย ระหว่างรอให้ทำตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่และอย่าเคลื่อนย้ายผู้ป่วยโดยไม่จำเป็น หากอาจมีการบาดเจ็บที่ศีรษะ คอ หรือหลัง

อาการที่ควรติดต่อทีมรักษาโดยเร็ว

ควรปรึกษาทีมรักษาเมื่อมีไข้ตามเกณฑ์ที่ได้รับแจ้ง แผลแดงบวมร้อนหรือมีหนอง กินหรือดื่มได้น้อยลง อาเจียนหรือท้องเสียต่อเนื่อง ปัสสาวะลดลง ปวดมากขึ้น สับสนใหม่ หรือค่าที่วัดได้อยู่นอกช่วงเป้าหมายของผู้ป่วย เตรียมรายการยา บันทึกอาการ และค่าที่วัดได้ เพื่อช่วยให้บุคลากรประเมินได้ชัดเจน

การดูแลผู้ดูแลและการแบ่งหน้าที่ในครอบครัว

การดูแลต่อเนื่องอาจทำให้ผู้ดูแลเหนื่อยล้าทั้งกายและใจ การแบ่งเวรและหน้าที่ เช่น จัดยา เตรียมอาหาร พาไปพบแพทย์ และดูแลช่วงกลางคืน ช่วยลดภาระที่ตกอยู่กับคนคนเดียว ผู้ดูแลควรมีเวลาพัก รับประทานอาหาร และขอความช่วยเหลือจากญาติหรือบริการสุขภาพชุมชนเมื่อจำเป็น

ตัวอย่างเช่น ครอบครัวที่ดูแลผู้ป่วยหลังกลับจากโรงพยาบาลอาจจัดตารางยาและการฟื้นฟูไว้บนกระดานกลางบ้าน มอบหมายผู้รับผิดชอบแต่ละช่วง และจดบันทึกอาการทุกวัน หากพบว่าผู้ป่วยกินได้น้อยลงหรือเดินไม่มั่นคง ครอบครัวจะมีข้อมูลแจ้งทีมรักษาได้รวดเร็ว แทนการรอจนเกิดเหตุหกล้มหรือขาดน้ำ ตัวอย่างนี้เป็นแนวทางทั่วไป ต้องปรับให้ตรงกับแผนการรักษาของผู้ป่วยจริง

สรุป: บ้านที่ปลอดภัยช่วยให้การฟื้นตัวต่อเนื่อง

การดูแลผู้ป่วยที่บ้านอย่างถูกวิธีเริ่มจากการวางแผนร่วมกับทีมรักษา จัดบ้านให้ปลอดภัย ใช้ยาและจัดอาหารตามคำแนะนำ ดูแลผิวหนังและการเคลื่อนไหว สังเกตสัญญาณอันตราย และดูแลสุขภาพของผู้ดูแลไปพร้อมกัน ครอบครัวควรขอคำแนะนำจากแพทย์ พยาบาล เภสัชกร หรือนักกายภาพบำบัดเมื่อไม่แน่ใจ และทบทวนแผนทุกครั้งที่อาการหรือความสามารถของผู้ป่วยเปลี่ยนแปลง

แหล่งข้อมูลอ้างอิง

• องค์การอนามัยโลก: ข้อมูลเรื่องการหกล้มและการป้องกันการหกล้ม, who.int/news-room/fact-sheets/detail/falls
• องค์การอนามัยโลก: แนวทางการดูแลแบบบูรณาการสำหรับผู้สูงอายุ, who.int/initiatives/integrated-care-for-older-people-icope
• องค์การอนามัยโลก: แนวทางสุขอนามัยมือในการดูแลสุขภาพ, who.int/teams/integrated-health-services/infection-prevention-control/hand-hygiene
• สถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ: ข้อมูลการแพทย์ฉุกเฉินและสายด่วน ๑๖๖๙, niems.go.th